معصومه مرادی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، گفت: حافظ و سعدی از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخ و فرهنگ ایران هستند که آثارشان طی قرن‌ها نه‌تنها در زبان و ادبیات فارسی، بلکه در اندیشه، اخلاق و فرهنگ عمومی جامعه ایرانی حضوری ماندگار داشته است. این دو شاعر نام‌آشنای شیراز، با وجود تفاوت در شیوه بیان و جهان‌بینی ادبی، در پاسداشت زبان فارسی و انتقال مفاهیم انسانی به نسل‌های مختلف سهمی انکارناپذیر داشته‌اند؛ میراثی که همچنان می‌تواند راهگشای مسائل فرهنگی و اجتماعی جامعه امروز باشد.

سعدی؛ معمار نثر فارسی و حافظ زبان مردم

وی با اشاره به پیوند ادبی میان حافظ و سعدی، اظهار کرد: نمی‌توان حافظ را جدا از سنت ادبی پیش از خود بررسی کرد؛ چراکه شاعران بزرگ گذشته با آثار پیشینیان آشنا بودند و از میراث ادبی زمان خود تأثیر می‌پذیرفتند. حافظ نیز به‌عنوان شاعری شیرازی، از سعدی و دیگر شاعران پیش از خود تأثیر پذیرفته است؛ اما این تأثیرپذیری به معنای برتری یکی بر دیگری نیست، بلکه هر یک جایگاه و ویژگی‌های متمایز خود را دارند.

این پژوهشگر ادبیات و فرهنگ افزود: اگر بخواهیم نقش سعدی و حافظ را در هویت زبانی امروز ایرانیان بررسی کنیم، سعدی را باید از چهره‌های تمدن‌ساز زبان فارسی دانست؛ شاعری که با تسلط بر نظم و نثر، توانست ظرفیت‌های زبان فارسی را به شکلی چشمگیر به نمایش بگذارد.

مرادی با اشاره به اهمیت آثار سعدی، به‌ویژه گلستان، بیان کرد: در دوره‌ای که نثر فارسی به سمت پیچیدگی، تکلف و تصنع پیش می‌رفت، سعدی با نثری روان، هنرمندانه و در عین حال عمیق، مسیر متفاوتی را نشان داد. او ثابت کرد که می‌توان فارسی را ساده، روشن و قابل فهم نوشت و در عین حال، از ظرفیت‌های ادبی و معنایی آن به بهترین شکل بهره برد.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های برجسته سعدی، توانایی او در سرودن شعر و نوشتن نثر در بالاترین سطح ادبی است؛ ویژگی‌ای که در میان چهره‌های بزرگ ادبی جهان نیز کمتر با این گستردگی دیده می‌شود. آثار سعدی به‌گونه‌ای نوشته شده‌اند که بسیاری از حکایت‌های گلستان و بوستان، حتی با وجود گذشت قرن‌ها، برای کودکان و مخاطبان امروز نیز قابل درک هستند.

 حافظ؛ هنرمند کلام و معمار چندلایه زبان فارسی

این مدرس دانشگاه هنر شیرازدر ادامه با اشاره به جایگاه حافظ در غنای زبان فارسی گفت: اگر سعدی را در روانی و استحکام نثر و انتقال اندیشه به زبان مردم برجسته بدانیم، حافظ را باید شاعری دانست که به کلام فارسی عمق، ظرافت و لایه‌های معنایی بیشتری بخشیده است.

مرادی افزود: شعر حافظ در عین برخورداری از زیبایی و روانی، ظرفیت تفسیرهای گوناگون دارد. مخاطب می‌تواند در سطح نخست، معنای ظاهری شعر را دریافت کند و با تأمل بیشتر، به لایه‌های عرفانی، فلسفی و فکری آن برسد. همین ویژگی سبب می‌شود شعر حافظ در دوره‌های مختلف زندگی و با تغییر سطح شناخت مخاطب، همچنان حرف تازه‌ای برای گفتن داشته باشد.

وی تأکید کرد: چنین ظرفیتی به زبان فارسی غنا می‌بخشد و نشان می‌دهد که سخن گفتن می‌تواند در ظاهر ساده و روان باشد، اما در عمق خود مفاهیمی بلند و تأمل‌برانگیز را جای دهد. از این منظر، حافظ و سعدی هر یک به شیوه‌ای متفاوت در حفظ، گسترش و اعتلای زبان فارسی نقش داشته‌اند.

چرا حافظ و سعدی جهانی شدند

مدرس دانشگاه علمی کاربردی فارس درباره دلایل ماندگاری و جهانی شدن آثار این دو شاعر اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین عوامل، پیوند هنر و اندیشه در آثار آنهاست. هنر زبانی فراتر از مرزهای جغرافیایی و تفاوت‌های فرهنگی دارد و می‌تواند ارتباطی گسترده با مخاطبان برقرار کند؛ اما آنچه این ارتباط را ماندگار می‌کند، حضور مفاهیم عمیق انسانی و فکری در کنار زیبایی هنری است.

مرادی ادامه داد: هنرمندی که از دل جامعه برخاسته باشد، مردم و مسائل آنها را بشناسد و بتواند تجربه‌های انسانی را با زبانی هنرمندانه بیان کند، ظرفیت بیشتری برای برقراری ارتباط با مخاطبان گسترده دارد. حافظ و سعدی از این ویژگی برخوردار بودند و توانستند مفاهیمی را مطرح کنند که محدود به زمان و مکان خاصی نیست.

وی با اشاره به تفاوت‌های فکری این دو شاعر گفت: سعدی در آثار خود توجه ویژه‌ای به تربیت، اخلاق اجتماعی و مناسبات انسانی دارد؛ در حالی که حافظ با نگاه عرفانی، مخاطب را به تأملی فراتر از ظواهر زندگی دعوت می‌کند. تلفیق زیبایی زبان با این عمق فکری، از عوامل ماندگاری آثار آنها در فرهنگ ایران و فراتر از مرزهای آن است.

از حضور در ضرب‌المثل‌ها تا غیبت در زندگی روزمره

این پژوهشگر با اشاره به حضور آثار حافظ و سعدی در فرهنگ عمومی ایرانیان بیان کرد: یکی از نشانه‌های ماندگاری این دو شاعر، ورود بخشی از سخنان و اندیشه‌های آنها به زبان روزمره مردم است. ضرب‌المثل‌ها و عبارت‌هایی که در گفت‌وگوهای روزانه به کار می‌بریم، نمونه‌ای از انتقال اندیشه‌های ادبی به فرهنگ عمومی هستند.

مرادی افزود: ضرب‌المثل‌ها به دلیل برخورداری از معنایی گسترده در قالب عباراتی کوتاه، امکان انتقال مفاهیم پیچیده را با کمترین واژه فراهم می‌کنند. آثار سعدی و حافظ نیز از این ظرفیت برخوردارند و بخشی از اندیشه‌های آنها در طول نسل‌ها به زندگی مردم راه یافته است.

وی با انتقاد از فاصله میان میراث ادبی و سیاست‌گذاری فرهنگی تصریح کرد: در بسیاری از موارد، توجه ما به بزرگان ادبی بیشتر در حد برگزاری مراسم، بزرگداشت نام و حفظ آرامگاه‌ها باقی مانده است؛ در حالی که باید اندیشه‌های آنان را به‌عنوان چراغ راهی برای زندگی اجتماعی و فرهنگی امروز در نظر بگیریم.

این پژوهشگر افزود: ایران از ظرفیت ادبی و فرهنگی ارزشمندی برخوردار است و زبان فارسی نیز به واسطه میراث غنی ادبی خود، جایگاهی برجسته دارد؛ اما زمانی می‌توان از این سرمایه فرهنگی به‌درستی بهره برد که آثار بزرگان را از محدوده مناسبت‌های تقویمی و برنامه‌های تشریفاتی فراتر ببریم و در زندگی روزمره جاری کنیم.

 انسانیت، مدارا و صداقت؛ آموزه‌هایی برای جامعه امروز

مرادی درباره کاربرد اندیشه‌های حافظ و سعدی در حل مسائل اجتماعی امروز اظهار کرد: یکی از محوری‌ترین مفاهیم در اندیشه سعدی، انسانیت است. توجه به دیگران، رعایت حقوق انسان‌ها و در نظر گرفتن خواسته‌ها و نیازهای دیگران در کنار خواسته‌های خود، از جمله آموزه‌هایی است که می‌تواند در تقویت همدلی اجتماعی مؤثر باشد.

وی با بیان اینکه افزایش خودخواهی می‌تواند زمینه‌ساز کاهش همدلی در جامعه شود، افزود: اگر افراد در مناسبات روزمره خود، دیگران را نیز به اندازه خود در نظر بگیرند، بسیاری از تعارض‌ها و مشکلات اجتماعی قابل کاهش خواهد بود.

این پژوهشگر همچنین با اشاره به اهمیت مدارا در اندیشه این دو شاعر گفت: مدارا به معنای پذیرش بی‌قیدوشرط هر رفتار یا سکوت در برابر ظلم نیست، بلکه به معنای پرهیز از مجادله‌های بیهوده، تحمل دیدگاه‌های متفاوت و شنیدن سخن دیگران است؛ در عین حال، نباید در برابر ظلم، ریاکاری و تضییع حقوق انسان‌ها بی‌تفاوت بود.

معصومه مرادی ادامه داد: در کنار مدارا، صداقت و پرهیز از تزویر و ریا نیز از موضوعات مهم در اندیشه حافظ است. اگر تعارفات ظاهری و رفتارهای ریاکارانه را کنار بگذاریم و در روابط اجتماعی صادقانه‌تر رفتار کنیم، زمینه برای اعتماد متقابل، گفت‌وگوی سازنده و پذیرش دیدگاه‌های متفاوت فراهم می‌شود.

وی تأکید کرد: بازخوانی آموزه‌های حافظ و سعدی می‌تواند به تقویت اخلاق اجتماعی کمک کند؛ به شرط آنکه این آموزه‌ها صرفاً در حد نقل شعر و عبارت باقی نمانند و در رفتار فردی و جمعی ما نمود پیدا کنند.

 مروت؛ پیامی مشترک برای امروز

این پژوهشگر در پایان، مروت را یکی از مفاهیم محوری و مشترک در اندیشه حافظ و سعدی دانست و گفت: اگر بخواهیم مجموعه‌ای از آموزه‌های این دو شاعر را در یک مفهوم خلاصه کنیم، می‌توان از مروت سخن گفت؛ مفهومی گسترده که انسانیت، آزادگی، انصاف، صداقت و توجه به حقوق دیگران را در بر می‌گیرد.

مرادی خاطرنشان کرد: جامعه امروز بیش از آنکه به تکرار نام بزرگان خود نیاز داشته باشد، به بازخوانی و عملی کردن اندیشه‌های آنها نیازمند است. حافظ و سعدی تنها سرمایه‌های تاریخی و ادبی شیراز نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی ایرانیان به شمار می‌روند؛ هویتی که ماندگاری آن در گرو شناخت عمیق‌تر این میراث و تبدیل آموزه‌های آن به رفتار اجتماعی است.

وی گفت: از این منظر، پاسداشت واقعی حافظ و سعدی نه‌فقط در حفظ آرامگاه‌ها و برگزاری آیین‌های بزرگداشت، بلکه در زنده نگه داشتن انسانیت، مدارا، صداقت و مروت در زندگی روزمره معنا پیدا می‌کند.

انتهای خبر/۲۲۴۲۲۴

خبرنگار: فاطمه شعبانی