به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی از برجسته‌ ترین چهره‌های شعر و ادب فارسی است که با گذشت قرن‌ها، غزلیات او همچنان جایگاهی ویژه در میان علاقه‌مندان به ادبیات ایران و جهان دارد.

 پرداختن به مفاهیم بنیادینی همچون عشق، مرگ، امید، نوع‌ دوستی و جایگاه انسان در هستی، شعر حافظ را به اثری فراتر از محدوده زمان و مکان تبدیل کرده و زمینه ارتباط مخاطبان گوناگون با اندیشه‌های این شاعر را فراهم آورده است.

عباس نجفی، پژوهشگر ادبیات و استاد دانشگاه، در گفتگو با «شیرازه»، با اشاره به عوامل ماندگاری و جهانی‌شدن شعر حافظ اظهار کرد: شعر حافظ به این دلیل جهانی شده است که دغدغه‌ های مطرح‌شده در آن، دغدغه‌ هایی جهانی و مشترک میان انسان‌هاست. این شاعر به اصیل‌ترین مسائل زندگی بشر توجه دارد و موضوعاتی همچون میلاد و مرگ، عشق و نوع‌ دوستی را در مرکز اندیشه و هنر خود قرار داده است.

وی افزود: توجه به توصیه‌ها و آموزه‌های حافظ می‌تواند جهان را زیباتر و زندگی را دلنشین‌تر سازد. حتی انس کوتاه‌مدت با شعر او نیز این توانایی را دارد که در بنیان‌های فکری و وجودی انسان تحول ایجاد کند و دریچه‌ای تازه به روی نگاه او نسبت به زندگی بگشاید.

حافظ و آرزوی آفرینش جهانی متفاوت

نجفی با اشاره به نگاه آرمان‌گرایانه و تحول‌خواه حافظ بیان کرد: این شاعر در غزلیات خود بارها از شکافتن فلک، در انداختن طرحی نو و ساختن جهانی دیگر سخن به میان آورده است. حافظ در شعر خود جهانی زیبا و دل‌ انگیز می‌آفریند که روح انسان همواره در اشتیاق رسیدن به آن است و همین ویژگی را می‌توان یکی از رازهای مهم فراگیری و جهانی‌ شدن شعر او دانست.

این پژوهشگر ادبیات ادامه داد: حافظ در برابر واقعیت‌های فرساینده و روزمرگی‌ های زندگی، تصویری از جهانی آرمانی ارائه می‌دهد؛ جهانی که عطرها، آواها و جلوه‌ های آن با جهان گذرا و ملال‌ آور واقعیت تفاوت دارد. مخاطب با ورود به فضای شعر حافظ، افقی متفاوت را تجربه می‌کند که او را به بازنگری در زندگی و فاصله‌ گرفتن از تکرار های خسته‌ کننده روزمره فرامی‌خواند.

وی با تأکید بر جایگاه امید در غزلیات حافظ گفت: از شعر این شاعر فرزانه شیرازی، عطر امید و تسلیم‌ نشدن در برابر فراز و نشیب‌های زندگی به مشام می‌رسد. شعر حافظ برای انسان‌هایی که از ملال و یکنواختی زندگی خسته شده‌اند، پناهگاهی معنوی به شمار می‌رود؛ زیرا به آنان می‌آموزد چگونه لحظه‌های کوتاه و گذرای عمر را با مفاهیم جاودانگی و نامیرایی پیوند دهند.

تأثیر ژرف قرآن بر اندیشه و شیوه شاعری حافظ

نجفی در بخش دیگری از سخنان خود، تأثیرپذیری حافظ از قرآن کریم را از ویژگی‌های برجسته شعر او برشمرد و اظهار کرد: حافظ چه از نظر ساختار و فرم و چه از لحاظ محتوا، به‌شدت تحت تأثیر قرآن قرار داشته است. نشانه‌های این تأثیر پذیری در سراسر غزلیات او مشاهده می‌شود و خود شاعر نیز به این پیوند عمیق اشاره کرده است.

وی با بیان اینکه حافظ شناختی دقیق و عمیق از آیات قرآن داشته است، افزود: این شاعر با نگاهی هوشمندانه و حساس، بهره‌گیری‌های هنرمندانه‌ای از آیات و مفاهیم قرآنی داشته و کاربرد مضامین و نماد های قرآن در شعر او نشان‌دهنده انس و آشنایی مستمر وی با این کتاب آسمانی است.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: دستیابی به چنین سطحی از بهره‌گیری هنری از قرآن، بدون مطالعه دقیق، تأمل و تدبر مستمر در آیات آن دشوار است. پیوند حافظ با قرآن تنها در استفاده از واژگان و اصطلاحات قرآنی خلاصه نمی‌شود، بلکه این تأثیر را می‌ توان در لایه‌های عمیق معنایی و حتی شیوه بیان و انتقال مفاهیم در غزلیات او مشاهده کرد.

بازتاب داستان حضرت یوسف(ع) در تصویرسازی‌های حافظ

این پژوهشگر ادبیات با اشاره به چگونگی استفاده حافظ از روایت‌ها و داستان‌های قرآنی گفت: بهره‌ گیری حافظ از قرآن در مواردی جنبه محتوایی پیدا می‌کند. برای نمونه، این شاعر با تأمل در سرگذشت حضرت یوسف(ع)، گاه از شخصیت یوسف به‌عنوان نمادی از محبوبی گم‌گشته و دور از دسترس استفاده می‌کند و گاه تصویری از محبوبی ارائه می‌دهد که اطرافیان نسبت به او حسادت می‌ورزند.

نجفی ادامه داد: حافظ علاوه بر استفاده از داستان‌ها، مضامین و نمادهای قرآنی، در شیوه سخن‌گفتن و بیان شاعرانه خود نیز تأثیر فراوانی از کلام قرآن پذیرفته است. این موضوع یکی از جلوه‌ های مهم پیوند میان جهان‌بینی دینی و هنر شاعری او محسوب می‌شود.

راز زنده‌ماندن شعر حافظ در گذر قرن‌ها چیست؟

نجفی در پاسخ به این پرسش که چرا غزلیات حافظ با وجود گذشت قرن‌ها همچنان تازگی و جذابیت خود را حفظ کرده‌اند، اظهار کرد: شعر حافظ همچنان زنده است، زیرا مفاهیمی که این شاعر درباره آن‌ها سخن گفته، زنده و ماندگار هستند. تا زمانی که انسان به پیام‌آوری برای امید و امیدواری نیاز داشته باشد، شعر حافظ نیز به حیات خود ادامه خواهد داد.

وی افزود: حافظ با آفرینش جهانی آرمانی، مخاطب را از محدودیت‌ها و تنگناهای زندگی روزمره فراتر می‌ برد و به او کمک می‌کند تا در مواجهه با سختی‌ها و دشواری‌ها، افق‌های تازه‌ای را پیش روی خود ببیند. شعر او تنها بیانگر واقعیت‌های موجود نیست، بلکه انسان را به اندیشیدن درباره جهانی بهتر و انسانی‌تر دعوت می‌کند.

این پژوهشگر ادبیات خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ ترین عواملی که سبب شده شعر حافظ در دوره‌های مختلف تاریخی همچنان مورد توجه قرار گیرد،توانایی او در پیوندزدن تجربه‌های فردی انسان با مسائل اساسی و مشترک بشری است؛ موضوعاتی که با تغییر زمان و شرایط زندگی از میان نمی‌روند و همواره ذهن و جان انسان را به خود مشغول می‌کنند.

حافظ؛ سفیر زبان و فرهنگ ایرانی در جهان

نجفی با اشاره به نقش حافظ در شناساندن زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به دیگر ملت‌ها گفت: امروز نام ایران با نام حافظ گره خورده است. شاعران و سخنوران بسیاری در نقاط مختلف جهان، اشعار او را خوانده، تحسین کرده و برخی نیز از اندیشه و هنر شاعری این چهره برجسته ادبیات فارسی تأثیر پذیرفته‌اند.

وی با بیان اینکه شعر حافظ جلوه‌ای از روح و هویت فرهنگی ایرانیان است، افزود: غزلیات حافظ همچون آیینه‌ای است که روح لطیف و در عین حال تسخیر ناپذیر ایرانی در آن بازتاب یافته است. این شاعر توانسته زبان و فرهنگ ایران را به دورترین نقاط جهان برساند و هر فرد و ملتی نیز متناسب با میزان شناخت و ظرفیت خود، از زیبایی‌ها و مفاهیم شعر او بهره‌مند شده است.

این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت شناخت عمیق اندیشه و هنر حافظ تصریح کرد: خود حافظ برای درک زیبایی حقیقی، برخورداری از چشم جان‌بین را ضروری می‌داند. فهم درست غزلیات او، چه برای مخاطبان ایرانی و چه برای علاقه‌ مندان شعر فارسی در دیگر کشورها، نیازمند عبور از ظاهر کلمات و توجه به لایه‌های معنایی، عاطفی و اندیشگانی شعر است.

نجفی در پایان با اشاره به این بیت از حافظ:

«دیدن روی تو را دیده جان‌بین باید وین کجا مرتبه چشم جهان‌بین من است»

وی تأکید کرد: شعر حافظ به پشتوانه مفاهیم ژرف انسانی، تأثیر پذیری گسترده از قرآن کریم، دعوت به امید و پایداری و همچنین توانایی ترسیم جهانی فراتر از روزمرگی‌های زندگی، همچنان با انسان معاصر ارتباط برقرار می‌کند. همین ویژگی‌ها سبب شده است تا غزلیات این شاعر شیرازی به‌عنوان یکی از میراث‌های ماندگار زبان و فرهنگ ایرانی، از مرزهای جغرافیایی و تاریخی عبور کند و جایگاه خود را در میان مخاطبان جهان حفظ کند.

انتهای خبر/224224