کاظم دهقانیان‌فرد در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، با اشاره به جایگاه حافظ و سعدی در شکل‌گیری و استمرار هویت فرهنگی ایرانیان، زبان را نه‌تنها ابزار ارتباط میان انسان‌ها، بلکه بستر انتقال اندیشه، فرهنگ و تمدن دانست و اظهار کرد: ادبیات به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر کلامی، نقش مؤثری در پرورش انسان، گسترش فرهنگ و انتقال اندیشه‌های نسل‌های مختلف دارد.

وی با بیان اینکه زبان، تکیه‌گاه فرهنگ و یکی از مهم‌ترین ابزارهای شکل‌گیری و انتقال اندیشه است، افزود: بخش مهمی از دانش، هنر، فلسفه و دستاوردهای بشری بر پایه اندیشه شکل می‌گیرد و زبان، بستر بیان و انتقال این اندیشه‌هاست. از این منظر، ادبیات تنها مجموعه‌ای از واژه‌ها و آرایه‌های زبانی نیست، بلکه ابزاری برای خودشناسی، پرورش تخیل، تعالی اخلاقی و آشنایی با تجربه‌های انسانی در زمان‌ها و مکان‌های مختلف به شمار می‌رود.

حافظ و سعدی؛ پاسداران زبان فارسی و حاملان فرهنگ ایرانی

این استاد دانشگاه با اشاره به نقش حافظ و سعدی در اعتلای زبان و ادبیات فارسی تصریح کرد: این دو شاعر بزرگ با وجود آشنایی با زبان عربی و برخورداری از دانش گسترده ادبی، بخش مهمی از اندیشه‌ها و هنر خود را در قالب زبان فارسی بیان کردند و از این طریق، زمینه انتقال مفاهیم اخلاقی، فرهنگی، عرفانی و انسانی را برای نسل‌های مختلف فراهم آوردند.

دهقانیان‌فرد ادامه داد: در آثار حافظ و سعدی، میراث فکری و فرهنگی ایران و نیز اندیشه‌های اخلاقی و معنوی برخاسته از سنت‌های دینی و انسانی بازتاب یافته است. این ویژگی سبب شده است که شعر آنان علاوه بر برخورداری از ارزش‌های هنری و زبانی، به بستری برای حفظ و انتقال فرهنگ ایرانی تبدیل شود.

وی با اشاره به ویژگی‌های ادبی آثار این دو شاعر گفت: ایجاز، اختصار، سادگی بیان در کنار عمق معنا، موسیقی کلام، تناسب واژگان و بهره‌گیری هنرمندانه از آرایه‌های ادبی از جمله ویژگی‌هایی است که به ماندگاری آثار حافظ و سعدی کمک کرده است. آنان توانسته‌اند مفاهیم گسترده و عمیق انسانی را در قالب ابیاتی کوتاه و ماندگار بیان کنند؛ به‌گونه‌ای که مخاطب در هر دوره تاریخی می‌تواند برداشت تازه‌ای از آثارشان داشته باشد.

چرا حافظ و سعدی فراتر از مرزهای ایران شناخته شده‌اند

این ادیب و شاعر، جهان‌شمول بودن مفاهیم مطرح‌شده در آثار حافظ و سعدی را از مهم‌ترین عوامل شهرت جهانی آنان دانست و بیان کرد: موضوعاتی مانند عشق، آزادگی، عدالت‌خواهی، مبارزه با ریاکاری، نقد ظاهرپرستی، مخالفت با ستم و تأکید بر کرامت انسان، محدود به یک جامعه یا دوره تاریخی نیستند و در میان ملت‌های مختلف نیز اهمیت دارند.

دهقانیان‌فرد افزود: حافظ و سعدی در آثار خود نسبت به رفتارهای نادرست اجتماعی، دورویی، تظاهر و فاصله گرفتن از حقیقت انتقاد کرده‌اند. این دو شاعر همچنین بر اهمیت خودشناسی، رهایی از وابستگی‌های افراطی و توجه به ارزش‌های درونی انسان تأکید دارند؛ مفاهیمی که همچنان برای مخاطبان ادبیات در ایران و دیگر کشورهای جهان جذابیت دارد.

وی با اشاره به جایگاه موسیقی و زیبایی زبان در شعر این دو شاعر اظهار کرد: هماهنگی واژگان، آهنگ کلام، وزن شعر و قدرت بیان از عواملی است که آثار حافظ و سعدی را برای مخاطبان ادبیات جذاب کرده است. خواننده‌ای که با زبان فارسی آشنایی دارد، می‌تواند افزون بر دریافت مفاهیم، از زیبایی‌های موسیقایی و هنری شعر آنان نیز بهره ببرد.

این ادیب و شاعراضافه کرد: در کنار زیبایی‌های زبانی، عمق معنایی و ظرفیت تفسیری آثار این دو شاعر نیز اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا شعر آنان تنها به بیان مستقیم پند و اندرز محدود نمی‌شود، بلکه بسیاری از مفاهیم اخلاقی و عرفانی را با زبان نمادین، کنایه و تصویرهای هنری منتقل می‌کند.

ترجمه آثار ادبی؛ پلی برای معرفی فرهنگ ایران به جهان

دهقانیان‌فرد ترجمه آثار حافظ و سعدی را یکی از ابزارهای مهم معرفی فرهنگ و تمدن ایرانی به مخاطبان بین‌المللی دانست و تأکید کرد: ترجمه ادبی، کاری تخصصی و خلاقانه است و مترجم آثار کلاسیک فارسی باید افزون بر تسلط بر زبان مبدأ و مقصد، با پیشینه فرهنگی، اصطلاحات، ترکیبات، آرایه‌های ادبی، ایهام‌ها و ظرافت‌های معنایی شعر فارسی آشنایی کافی داشته باشد.

وی توضیح داد: ترجمه شعر تنها انتقال واژه‌ها از یک زبان به زبان دیگر نیست؛ زیرا بسیاری از ترکیبات و تعبیرهای ادبی در زبان فارسی دارای معانی فرهنگی و ظرافت‌هایی هستند که انتقال آن‌ها به زبان دیگر به دانش و مهارت ویژه نیاز دارد.

این استالد دانشگاه خاطرنشان کرد: هرچه ترجمه آثار حافظ و سعدی دقیق‌تر و هنرمندانه‌تر باشد، امکان انتقال بهتر اندیشه‌ها، ارزش‌های فرهنگی، میراث ادبی و جهان‌بینی ایرانی به مخاطبان دیگر کشورها افزایش می‌یابد. ازاین‌رو، حمایت از ترجمه‌های تخصصی و باکیفیت می‌تواند نقش مؤثری در معرفی ظرفیت‌های ادبی ایران در سطح بین‌المللی داشته باشد.

فاصله نسل جوان با میراث ادبی؛ مسئله‌ای فراتر از فضای مجازی

دهقانیان‌فرد در بخش دیگری از این گفت‌وگو، با اشاره به وضعیت آشنایی نسل جوان با آثار حافظ و سعدی اظهار کرد: جامعه امروز را نمی‌توان یکدست ارزیابی کرد؛ زیرا گروهی از مردم همچنان با ادبیات کلاسیک ارتباط دارند و آثار شاعران بزرگ را مطالعه می‌کنند، اما در مقابل، بخشی از نسل جوان با این میراث ادبی فاصله گرفته‌اند و آشنایی آنان گاه به شناخت نام شاعران و آرامگاه‌هایشان محدود می‌شود.

وی با انتقاد از کم‌رنگ بودن مطالعه عمیق آثار ادبی در میان بخشی از دانش‌آموزان و دانشجویان افزود: محدود بودن فرصت آموزش ادبیات در برخی مقاطع تحصیلی، شیوه‌های تدریس و کاهش عادت به مطالعه از جمله عواملی است که می‌تواند در فاصله گرفتن نسل جوان از متون کلاسیک مؤثر باشد.

دهقانیان‌فرد  با اشاره به تجربه‌های گذشته در آموزش متون ادبی بیان کرد: در گذشته، آشنایی با حکایت‌های گلستان سعدی و دیگر متون ادبی در برخی محیط‌های آموزشی و خانوادگی جایگاه پررنگ‌تری داشت؛ اما امروز لازم است برای آشنایی عمیق‌تر کودکان و نوجوانان با این آثار، برنامه‌ریزی مؤثرتری انجام شود.

وی تأکید کرد: نباید تمام مسئولیت این فاصله را به فضای مجازی نسبت داد؛ بلکه خانواده، مدرسه، دانشگاه، نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی همگی در ایجاد علاقه به ادبیات نقش دارند. اگر نتوانیم متون ادبی را با شیوه‌هایی جذاب و متناسب با نیازهای نسل جدید معرفی کنیم، طبیعی است که بخشی از ظرفیت تربیتی و فرهنگی این آثار ناشناخته باقی بماند.

انسان‌دوستی و جوانمردی؛ پیام ماندگار شعر حافظ و سعدی

این ادیب و شاعر، انسان‌دوستی و توجه به رنج دیگران را از مهم‌ترین آموزه‌های اخلاقی آثار حافظ و سعدی دانست و گفت: بخش قابل توجهی از اندیشه این دو شاعر بر ضرورت محبت، همدلی، گذشت، جوانمردی و توجه به کرامت انسان استوار است؛ ارزش‌هایی که در هر دوره تاریخی می‌توانند در تقویت روابط اجتماعی و کاهش اختلاف‌ها مؤثر باشند.

دهقانیان‌فرد با اشاره به بیت مشهور سعدی، «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند»، افزود: این مضمون، انسان‌ها را به درک رنج یکدیگر و احساس مسئولیت در برابر مشکلات دیگران دعوت می‌کند. از نگاه سعدی، انسانیت تنها به برخورداری از دانش، موقعیت اجتماعی یا ظواهر زندگی محدود نیست، بلکه در رفتار اخلاقی، همدلی و توجه به نیازهای دیگران معنا پیدا می‌کند.

وی با اشاره به شعر حافظ، «درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد / نهال دشمنی برکن که رنج بی‌شمار آرد»، اظهار کرد: این نگاه، اهمیت دوستی و پرهیز از کینه‌ورزی را یادآوری می‌کند. در اندیشه این شاعران، روابط انسانی با محبت، مدارا و گذشت استحکام می‌یابد و اختلاف‌ها نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن اخلاق و انسانیت باشد.

این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به تأکید سعدی بر ادب و جوانمردی تصریح کرد: برخورداری از مدرک تحصیلی، مقام یا موقعیت اجتماعی به‌تنهایی نشانه کمال انسانی نیست. آنچه به رفتار انسان ارزش می‌بخشد، ادب، مسئولیت‌پذیری، انصاف و رعایت حقوق دیگران است.

قناعت و پرهیز از چشم‌وهم‌چشمی؛ آموزه‌ای برای جامعه امروز

دهقانیان فرد قناعت و پرهیز از رقابت‌های مادی و چشم‌وهم‌چشمی را از دیگر آموزه‌های قابل‌توجه در آثار حافظ و سعدی برشمرد و گفت: این دو شاعر در بخش‌هایی از آثار خود، انسان را به شناخت ارزش‌های واقعی زندگی و رهایی از وابستگی‌های افراطی به ثروت و ظواهر دعوت می‌کنند.

وی با اشاره به تأکید سعدی بر قناعت و صبر افزود: در شرایطی که فشارهای اقتصادی و مقایسه مداوم وضعیت زندگی افراد با یکدیگر می‌تواند زمینه‌ساز نگرانی و نارضایتی شود، بازخوانی این آموزه‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

این استاد دانشگاه  فرهنگیان خاطرنشان کرد: منظور از قناعت، کنار گذاشتن تلاش برای پیشرفت یا نادیده گرفتن مشکلات نیست، بلکه توجه به تناسب خواسته‌ها با توانایی‌ها، پرهیز از تجمل‌گرایی افراطی و دوری از رقابت‌های غیرضروری است. چنین نگرشی می‌تواند به کاهش فشارهای ناشی از چشم‌وهم‌چشمی و تقویت آرامش فردی و اجتماعی کمک کند.

دهقانیان فرد با اشاره به جایگاه صبر در آثار حافظ و سعدی بیان کرد: صبر و پایداری در مواجهه با دشواری‌ها، در کنار تلاش و مسئولیت‌پذیری، از مفاهیمی است که می‌تواند برای زندگی فردی و اجتماعی امروز نیز الهام‌بخش باشد.

چگونه نسل جوان را با حافظ و سعدی آشتی دهیم

وی خانواده و نظام آموزشی را دو رکن مهم در ایجاد علاقه به ادبیات کلاسیک دانست و اظهار کرد: آشنایی کودکان با شعر و حکایت‌های ادبی می‌تواند از محیط خانواده آغاز شود. هنگامی که مطالعه کتاب و خواندن شعر در زندگی روزمره خانواده حضور داشته باشد، احتمال شکل‌گیری علاقه به ادبیات در کودکان نیز افزایش می‌یابد.

این ادیب و استاد دانشگاه افزود: معلمان ادبیات نیز در این زمینه نقش مهمی دارند. اگر آموزش آثار حافظ و سعدی تنها به شرح واژگان دشوار، حفظ کردن مطالب درسی و آمادگی برای امتحان محدود نشود و دانش‌آموزان بتوانند با پیام‌های انسانی، اجتماعی و اخلاقی این آثار ارتباط برقرار کنند، زمینه برای علاقه‌مندی بیشتر آنان فراهم خواهد شد.

کاظم دهقانیان فردبا اشاره به تجربه برگزاری برنامه‌های ادبی در کازرون گفت: برگزاری مسابقات مرتبط با حفظ و خوانش اشعار حافظ و حکایت‌های گلستان سعدی، به‌ویژه در مقاطع ابتدایی و متوسطه، می‌تواند فرصتی برای آشنایی دانش‌آموزان با میراث ادبی ایران فراهم کند.

وی تأکید کرد: حمایت نهادهای آموزشی و فرهنگی از چنین برنامه‌هایی، اختصاص مشوق‌های مناسب و بهره‌گیری از قالب‌های جذاب برای معرفی متون کلاسیک می‌تواند به ماندگاری بیشتر این آثار در ذهن نسل جوان کمک کند.

ادب و فروتنی؛ پیام مشترک برای نسل امروز

این ادیب و استاد دانشگاه  در جمع‌بندی این گفتگو، ادب، فروتنی، جوانمردی و انسان‌دوستی را از مهم‌ترین پیام‌های آثار حافظ و سعدی برای نسل امروز دانست و گفت: ارزش انسان را نباید صرفاً با ثروت، مقام، مدرک تحصیلی یا امکانات مادی سنجید؛ بلکه کیفیت رفتار، احترام به دیگران، پرهیز از خودبزرگ‌بینی و پایبندی به اصول اخلاقی، معیارهای مهم‌تری برای ارزیابی شخصیت انسان هستند.

وی با اشاره به این بیت سعدی که «علم آدمیت است و جوانمردی و ادب»، خاطرنشان کرد: بازخوانی آثار بزرگان ادب فارسی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که مفاهیم آن‌ها از کتاب‌ها و محافل ادبی فراتر برود و در رفتار فردی و روابط اجتماعی نمود پیدا کند.

این ادیب و استاد دانشگاه در پایان تأکید کرد: میراث حافظ و سعدی تنها متعلق به گذشته نیست، بلکه سرمایه‌ای فرهنگی برای امروز و آینده ایران به شمار می‌رود. حفظ این سرمایه، علاوه بر پاسداشت نام و آثار این دو شاعر، نیازمند شناخت عمیق اندیشه‌های آنان و به‌کارگیری آموزه‌های انسانی و اخلاقی‌شان در زندگی فردی و اجتماعی است.

خبرنگار: فاطمه شعبانی

انتهای خبر/224224