مجتبی درودی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، در تشریح جایگاه حافظ در هویت ملی ایرانیان و هویت فرهنگی فارس، ماندگاری این شاعر نامدار را حاصل شناخت ژرف او از پیچیدگی‌های درونی انسان و توانایی‌اش در بیان هنرمندانه دغدغه‌های مشترک بشری دانست و اظهار کرد: بدون تردید، مهم‌ترین ویژگی شعر و اندیشه حافظ، پی بردن به درون پیچیده انسان‌هاست. کلام منظوم او آینه‌ای چندوجهی است که از هر زاویه به آن نگریسته شود، بخشی از سرشت وجودی انسان را به نمایش می‌گذارد و همین ویژگی یکی از مهم‌ترین رازهای ماندگاری او در اعصار مختلف است.

وی افزود: شعر حافظ از مرزهای جغرافیایی و ملی فراتر رفته و در سراسر جهان بازتاب یافته است؛ زیرا اندیشه او محدود به زمان و مکان خاصی نیست و انسان، عشق، رندی، حقیقت‌جویی و پرهیز از ریا از جمله مفاهیمی هستند که در شعر او جلوه‌ای ماندگار یافته‌اند.

حافظ در بستر تاریخی شیراز قرن هشتم

سرپرست موزه تخت‌جمشید و استاد دانشگاه هنر شیراز با اشاره به شرایط تاریخی و اجتماعی ایران در روزگار حافظ بیان کرد: برای شناخت جایگاه این شاعر در تاریخ هویت ایرانی، باید شرایط زمانه او را نیز در نظر گرفت. ایران پیش از روزگار حافظ، یورش مغول را تجربه کرده بود و در دوره زندگی او نیز پیامدهای آشفتگی‌های سیاسی، تعدد حکومت‌های محلی و درگیری‌های برخاسته از تحولات پس از عصر ایلخانیان همچنان بر بخش‌هایی از جامعه سایه انداخته بود.

درودی ادامه داد: در چنین فضایی، حافظ با تکیه بر پشتوانه فرهنگی ایران و آشنایی عمیق با معارف اسلامی، توانست جلوه‌ای برجسته از تعامل این دو سنت فرهنگی را در شعر خود پدید آورد. او نه‌تنها با زبان و فرهنگ اسلامی آشنا بود، بلکه از میراث کهن ایران نیز شناخت داشت و توانست این دو سرچشمه فرهنگی را در ساختاری هنری و ماندگار به هم پیوند دهد.

وی با اشاره به جایگاه قرآن در اندیشه حافظ گفت: آشنایی حافظ با قرآن و توانایی او در بهره‌گیری از معارف دینی، از ویژگی‌های مهم شعر اوست. این پیوند را می‌توان در بیت مشهور او مشاهده کرد:

عشقت رسد به فریاد، ار خود به سان حافظ

قرآن ز بر بخوانی، در چارده روایت

درودی همچنین به آشنایی حافظ با فرهنگ ایران باستان اشاره کرد و افزود: بازتاب نام و نمادهای فرهنگی ایران کهن در شعر او، نشان‌دهنده گستردگی افق فرهنگی این شاعر است؛ چنان‌که در این بیت می‌گوید:

«بده ساقی آن آتش تابناک
که زرتشت می‌جویدش زیر خاک»

به گفته این استاد دانشگاه، این شواهد نشان می‌دهد که شعر حافظ را می‌توان عرصه‌ای برای بازتاب و تعامل لایه‌های گوناگون میراث فرهنگی ایران دانست؛ میراثی که در طول تاریخ، از سنت‌های کهن تا فرهنگ اسلامی و زبان فارسی، استمرار یافته است.

شیراز؛ خاستگاه فرهنگی حافظ و زمینه‌ساز جهانی‌شدن او

درودی با اشاره به نقش شیراز در شکل‌گیری شخصیت ادبی حافظ اظهار کرد: عوامل متعددی در شکل‌گیری شعر و شخصیت حافظ تأثیرگذار بوده‌اند. نخست، نبوغ ذاتی اوست که در بستر غنی فرهنگ شیراز بالید و رشد کرد و سپس مسیر جهانی‌شدن را پیمود. در کنار این استعداد، مطالعات گسترده و آشنایی عمیق او با قرآن نیز در شکل‌گیری اندیشه و زبان شعری‌اش نقش مهمی داشته است.

وی یکی دیگر از عوامل مهم در رشد ادبی حافظ را میراث سعدی شیرازی دانست و گفت: حافظ در سرزمینی پرورش یافت که سعدی، استاد بزرگ سخن فارسی، پیش از او در آن درخشیده بود. شعر و کلام سعدی برای حافظ به‌منزله تکیه‌گاهی ادبی و سکویی برای تعالی بیشتر بود.

سرپرست موزه تخت‌جمشید افزود: این ویژگی از خصوصیات نوابغ است؛ افراد عادی ممکن است در زیر سایه یک استاد بزرگ محو شوند، اما حافظ توانست با بهره‌گیری از میراث ادبی سعدی، راهی مستقل بگشاید و به قله‌ای تازه در شعر فارسی دست یابد. از این منظر، جایگاه حافظ را باید حاصل پیوند نبوغ فردی، پشتوانه ادبی و ظرفیت فرهنگی شیراز دانست.

حافظ؛ نماد مشترک هویت فرهنگی فارس و ایران

درودی درباره نسبت هویت محلی شیراز و فارس با هویت ملی ایرانیان تصریح کرد: به اعتقاد من، در جایگاه حافظ به‌عنوان نماد فرهنگی شیراز و نماد هویت ملی ایران تفاوتی بنیادین وجود ندارد. شیراز یکی از کانون‌های مهم فرهنگ و ادب ایران است و حافظ نیز از برجسته‌ترین چهره‌هایی است که این ظرفیت فرهنگی را در سطح ملی و جهانی نمایندگی می‌کند.

وی با اشاره به تحولات رسانه‌ای و شیوه‌های ارتباط نسل جدید با ادبیات فارسی اظهار کرد: کلام حافظ از چنان طراوت و شادابی برخوردار است که در دنیای امروز نیز می‌تواند نقش مهمی در زندگی فرهنگی جامعه ایفا کند. فضای رسانه‌ای معاصر، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی، توجه زیادی به اختصار و انتقال سریع پیام دارد؛ ویژگی‌ای که در بسیاری از ابیات حافظ نیز به شکلی هنرمندانه دیده می‌شود.

سرپرست موزه تخت‌جمشید و استاد دانشگاه هنر شیرا افزود: حافظ در ابیاتی کوتاه، معانی گسترده و لایه‌های متعدد فکری و عاطفی را منتقل می‌کند. همین ویژگی می‌تواند زمینه مناسبی برای ارتباط نسل جوان با شعر او فراهم آورد؛ به شرط آنکه مفاهیم بلند و ظرفیت‌های اندیشه‌ای این شاعر به‌درستی معرفی شوند.

درودی تأکید کرد: مسئولیت اهل فرهنگ در این زمینه، تنها تکرار ابیات مشهور حافظ نیست، بلکه باید برای گسترش و تبیین مفاهیم انسانی و فرهنگی نهفته در شعر او تلاش کرد. استفاده از ظرفیت رسانه‌های جدید، در صورتی که با شناخت دقیق شعر و اندیشه حافظ همراه باشد، می‌تواند به استمرار ارتباط نسل جوان با این میراث ادبی کمک کند.

دغدغه‌های انسانی حافظ؛ پیونددهنده گذشته و روزگار مدرن

وی در مقایسه هویت فرهنگی شیراز و فارس در دوران حافظ با روزگار معاصر گفت: بخش بزرگی از دغدغه‌های انسانی از گذشته تا امروز همچنان پابرجاست. انسان در دوره‌های مختلف با پرسش‌هایی درباره عشق، حقیقت، ریا، رنج، امید و معنای زندگی مواجه بوده است و حافظ توانسته این مسائل را با زبانی ژرف و تأثیرگذار بیان کند.

سرپرست موزه تخت‌جمشید و استاد دانشگاه هنر شیرا افزود: یکی از مهم‌ترین کارکردهای شعر حافظ، نفوذ به اعماق درون انسان و فراهم‌کردن زمینه‌ای برای تسلی، تأمل و آموختن حکمت زندگی است. این ظرفیت در طول قرن‌ها استمرار یافته و همچنان می‌تواند با مخاطب معاصر ارتباط برقرار کند.

درودی با اشاره به تفاوت بنیادین روزگار حافظ با جهان امروز اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های دوران ما با زمان حافظ، گسترش مدرنیته و تغییر شیوه‌های زندگی و ارتباط انسان‌هاست. بااین‌حال، این دگرگونی‌ها به معنای پایان تأثیرگذاری ادبیات کلاسیک نیست. کلام حافظ همچنان می‌تواند در ارتقای شخصیت انسانی و تقویت نگاه انتقادی به ریا و ظاهرسازی تأثیرگذار باشد.

حافظ؛ میراثی برای آینده فرهنگ ایران

وی در جمع‌بندی دیدگاه خود درباره جایگاه حافظ در هویت ملی و فرهنگی ایران خاطرنشان کرد: شخصیت توانمند حافظ و آبشخور فرهنگی او، یعنی شیراز و سرزمین ایران، دو عامل اساسی در شکل‌گیری جایگاه ماندگار این شاعر هستند. نبوغ فردی او در کنار میراث تاریخی و ادبی ایران، اثری پدید آورده که از محدوده زمان و مکان فراتر رفته است.

سرپرست موزه تخت‌جمشید و استاد دانشگاه هنر شیراز تأکید کرد: حافظ را باید یکی از حلقه‌های مهم پیوند میان گذشته تاریخی ایران و هویت فرهنگی امروز دانست. شعر او در بستر فرهنگ شیراز شکل گرفت، از زبان فارسی و سنت‌های فکری و ادبی ایران بهره برد و در نهایت به میراثی مشترک برای ایرانیان و اثری شناخته‌شده در جهان تبدیل شد.

به گفته این استاد دانشگاه، استمرار جایگاه حافظ نشان می‌دهد که میراث فرهنگی زمانی زنده می‌ماند که بتواند با نیازها و پرسش‌های نسل‌های جدید ارتباط برقرار کند. حافظ با شناخت عمیق انسان، زبان هنرمندانه و پیوند دادن سنت‌های فرهنگی گوناگون، همچنان ظرفیتی ارزشمند برای شناخت هویت ایرانی و تقویت ارتباط جامعه امروز با گذشته تاریخی خود دارد.

خبرنگار: فاطمه شعبانی

انتهای خبر/۲۲۴۲۲