به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، کاپیتولاسیون، در مفهوم حقوقی و تاریخی خود، به امتیازاتی گفته می‌شود که بر اساس آن اتباع یک کشور خارجی در کشور میزبان از برخی صلاحیت‌های قضایی آن کشور مستثنا می‌شوند.

این امتیازات در دوره‌های مختلف تاریخ، به‌ویژه در روابط نابرابر میان دولت‌ها، به یکی از نشانه‌های محدود شدن حاکمیت قضایی کشورها تبدیل شده‌اند.

در سال ۱۳۴۳، موضوع اعطای مصونیت‌های قضایی به مستشاران نظامی آمریکا و برخی افراد وابسته به آنان، به یکی از مناقشه‌برانگیزترین مسائل سیاسی ایران تبدیل شد.

مجلس شورای ملی در مهرماه آن سال، لایحه مرتبط با این موضوع را تصویب کرد و مجلس سنا نیز آن را به تصویب رساند. این مصوبه با واکنش شدید امام خمینی(ره) روبه‌رو شد؛ واکنشی که چهارم آبان همان سال در قالب سخنرانی تاریخی ایشان به اوج رسید.

اعتراض به کاپیتولاسیون برای حفظ استقلال کشور و شأن ملی ایرانیان 

اعتراض امام خمینی(ره) صرفاً مخالفت با یک مصوبه حقوقی نبود؛ بلکه مسئله اصلی در سخنان ایشان، جایگاه ملت ایران در برابر تصمیماتی بود که به اعتقاد ایشان، استقلال کشور و شأن ملی ایرانیان را تحت تأثیر قرار می‌داد.

در نگاه ایشان، برخورداری اتباع یک کشور خارجی از مصونیت قضایی ویژه، هنگامی که با محدود شدن صلاحیت دستگاه قضایی ایران همراه شود، پرسشی اساسی درباره برابری حقوقی و حاکمیت ملی ایجاد می‌کرد.

اهمیت این واقعه را باید در فضای سیاسی آن روزگار نیز جست‌وجو کرد. ایران در دوره پهلوی، روابط گسترده‌ای با ایالات متحده داشت و حکومت وقت در پی گسترش همکاری‌های نظامی و سیاسی با واشنگتن بود.

 در چنین شرایطی، مخالفت آشکار با مصوبه‌ای مرتبط با منافع آمریکا، هزینه سیاسی قابل‌توجهی داشت. امام خمینی(ره) پس از این سخنرانی، در سیزدهم آبان ۱۳۴۳ به ترکیه تبعید شد؛ رخدادی که پیوند میان اعتراض به کاپیتولاسیون و ادامه مبارزات سیاسی ایشان را پررنگ‌تر کرد.

بااین‌حال، بررسی تاریخی این رویداد مستلزم توجه به اسناد، متن مصوبه و شرایط حقوقی و سیاسی آن دوره است. اهمیت کاپیتولاسیون در تاریخ ایران را نمی‌توان صرفاً در یک سخنرانی یا یک تصمیم حکومتی خلاصه کرد؛ این موضوع در نقطه تلاقی حقوق، سیاست خارجی، استقلال ملی و رابطه حکومت با جامعه قرار داشت.

آیا استقلال یک کشور محدود به داشتن مرزهای جغرافیایی است؟

چهارم آبان فرصتی است برای بازخوانی این پرسش اساسی: استقلال یک کشور تنها به داشتن مرزهای جغرافیایی و نهادهای حکومتی محدود می‌شود یا حاکمیت قانون و برابری شهروندان در برابر نظام قضایی نیز از ارکان آن است؟

تجربه تاریخی کاپیتولاسیون نشان می‌دهد که تصمیمات حقوقی و سیاسی، حتی اگر در قالب توافق‌ها و مصوبات رسمی اتخاذ شوند، می‌توانند به مسئله‌ای فراگیر در افکار عمومی تبدیل شوند؛ به‌ویژه هنگامی که جامعه احساس کند میان حقوق شهروندان و امتیازات اتباع خارجی توازن برقرار نیست.

امروز نیز بازخوانی این واقعه، فرصتی برای شناخت دقیق‌تر تاریخ معاصر ایران و بررسی نسبت میان استقلال سیاسی، حاکمیت قضایی و روابط بین‌الملل است. یادآوری چهارم آبان، پیش از هر چیز، یادآور اهمیت آگاهی تاریخی و ضرورت بررسی مستند رویدادهایی است که در شکل‌گیری تحولات سیاسی کشور نقش داشته‌اند.

چهارم آبان ۱۳۴۳، روایتی تاریخی از رویارویی یک دیدگاه سیاسی با مسئله حاکمیت ملی است؛ روایتی که فهم آن، بدون شناخت زمینه‌های تاریخی و حقوقی‌اش، کامل نخواهد بود.

نویسنده: زهرا جاویدی فعال رسانه شهرستان ارسنجان